Civaka Êzîdî ya ku ji nava xweliya fermana 2014’an rabû, îro bi ronesanseke polîtîk û civakî bersiva dîrokê dide. Bi rêya pênc kongreyan û Peymana Civakî, Şengal ji parastina hebûnê derbasî qonaxa mîsogerkirina statuyê dibe û di navbera xala 125’an a destûrê û modelên xweseriyê de, rûpeleke nû ya azadiyê dinivîsîne.

Pêvajoya avakirin û birêxistinbûna Şengalê ya piştî fermana sala 2014’an, ne tenê hewldaneke îdarî ye, lê di heman demê de çalakiyeke manendî ya hebûn û xwebarkirinê ye ku ji aliyê civaka Êzîdî ve hat meşandin. Dema em li her pênc kongreyên ku di navbera salên 2015 û 2023’yan de pêk hatine dinêrin, em dibînin ku civakek ji nava axê û xweliyên xwe radibe û ji bo ku careke din bi fermanên nû re rû bi rû nemîne, pergala xwe ya parastin û rêvebirinê ava dike. Ev rêwîtiya ku bi Meclîsa Avaker li ser lûtkeyên Çiyayê Şengalê di sala 2015’an de dest pê kir, peyameke xurt a îradeyê û nîşaneya wê yekê bû ku êdî Êzîdî naxwazin çarenûsa wan di navbera hêzên derveyî û navendî de bibe mijara bazirganiyê.

Guhertina nav û naveroka meclîsê di sala 2017’an de ber bi Meclîsa Xweser a Demokratîk a Şengalê (MXDŞ) ve, nîşan dide ku daxwaza xwerêvebirinê ji çarçoveyeke teng derketiye û gihîştiye asteke polîtîk û hiquqî ya mîna Peymana Civakî. Ev qonax xaleke werçerxê ye ku tê de civak êdî ne tenê li ser saxmayînê, lê li ser bê ka wê jiyîn çawa be hûr dibe. Sîstema hevserokatiyê û xurtkirina saziyên hundirîn ku di kongreya 2019’an de bûn rojevên sereke, modela demokratîk a Şengalê bi pêşengiya jin û ciwanan kûrtir kir. Ev pêşketin, bersiveke pratîkî bû ji bo wan hişmendiyên ku digotin civaka Êzîdî nikare xwe bi rê ve bibe.

JI QONAXA PARASTINÊ BER BI QONAXA STATUYÊ VE

Lidarxistina kongreya çaremîn a di sala 2021’an de, di bin siya peymanên wekî ya 9’ê Cotmehê ku bêyî vîna gelê Şengalê hatibûn îmzekirin, nîşan da ku xweserî ji bo Şengalê ne tercîhek, lê wekî pira gihandina azadiyê tê dîtin. Ev kongre di heman demê de nîşaneya berxwedana li dijî dorpêçên siyasî û leşkerî bû. Di dawiyê de, kongreya pêncem a sala 2023’yan ku bi ruhê Xemla Nîsanê hat lidarxistin, mîsogerkirina statuya xweseriyê wekî armanca bingehîn danî ber xwe. Ev rêzekongre bi giştî nîşan didin ku civaka Şengalê ji qonaxa parastina hebûnê derbasî qonaxa mîsogerkirina statuyê bûye. Têkiliya di navbera Rêveberiya Xweser a Şengalê û Hikûmeta Navendî ya Iraqê de, her gav di navbera naskirina defacto û nakokiyên hiqûqî-siyasî de derbas bûye. Piştî ku di kongreyên yekem û duyem de bingeha MXDŞ’ê hat avêtin, her du alî bi rastiyeke nû re rû bi rû man. Ji aliyekî ve Şengalî dibînin ku di dema fermanê de artêşa navendî û hêzên herêmî ew bi tenê hiştine, lewma baweriya wan bi sîstemeke navendî ya klasîk nemaye. Ji aliyê din ve, Bexda xweseriya Şengalê wekî metirsiyek li ser serweriya xwe ya neteweyî dibîne, tevî ku di destûra Iraqê de, bi taybetî di xala 125’an de, mafê kêmneteweyan ê birêvebirina herêmî heye.

HEVSENGIYA HESAS A ŞENGAL Û IRAQÊ

Peymana 9'ê Cotmeha 2020'an ku di navbera Hikûmeta Mistefa Kazimî û PDK’ê de hat îmzekirin, lûtkeya vê aloziyê bû. Ev peyman bêyî ku nûnerên MXDŞ’ê û civaka Êzidî li ser masê bin hat çêkirin û armanca wê ya sereke hilweşandina saziyên xweser û asayîşa Êzîdxanê bû. Lê belê, kongreyên çarem û pêncem nîşan dan ku civaka Şengalê li dijî vê peymanê helwesteke polîtîk a xurt nîşan dide. Vê yekê kir ku Bexda di pratîkê de neçar bibe bi saziyên Şengalê re, her çend bi fermî neyên naskirin jî, di warê xizmetguzarî û ewlehiyê de diyalogê bimeşîne. Di qonaxa dawî de, bi taybetî piştî kongreya 2023’an, di navbera MXDŞ û Bexdayê de hewldanên ji bo dîtina rêyeke navîn zêdetir bûne. Şengal daxwaz dike ku Rêveberiya Xweser di nava çarçoveya qanûnî ya Iraqê de bibe xwedî statuyek, mîna herêmeke xweser an rêveberiyeke taybet. Lê belê, fişarên dewletên derdor û nakokiyên navxweyî yên Iraqê hîn jî nahêlin ku ev pirsgirêk bi awayekî demokratîk were çareserkirin. Di encamê de, têkiliya Şengal û Bexdayê îro li ser hevsengiyeke hesas e; Bexda hewcedarê aramiyê ye, Şengal jî hewcedarê naskirina fermî ye, lê her du alî hîn li ser pênaseya xweseriyê li hev nekirine.

RÊVEBERIYA HERÊMÎ Û YEKPAREYIYA IRAQÊ

Xala 125’an a Destûra Iraqê ya sala 2005’an, di bingeha xwe de mîna deriyekî yasayî ye ku rê li ber mafên îdarî, siyasî, çandî û perwerdehiyê ya pêkhateyên cuda vedike. Ev xal bi taybetî ji bo neteweyên wekî Tirkmen, Kildan, Asûrî û pêkhateyên din hatiye amadekirin, lê di bingeha xwe de hemû komên olî û etnîkî yên ku li Iraqê dijîn di nava vê çarçoveyê de têne hesibandin. Ji bo Şengalê, ev xal dikare bibe bingeha herî xurt a navneteweyî û navxweyî ku daxwazên "Rêveberiya Xweser" di çarçoveya yekpareyiya xaka Iraqê de bide qebûlkirin. Dema em li naveroka vê xalê dinêrin, em dibînin ku dewlet garantî dide ku pêkhate bi her awayî karibin xwe birêve bibin. Şengal bi riya vê xalê dikare bibe xwedî statuyeke taybet ku ne girêdayî parêzgeha Mûsilê be û ne jî rasterast di bin kontrola herêma Kurdistanê de bimîne. Ev yek di asta hiquqî de rê dide ku Meclîsa Xweser a Demokratîk (MXDŞ) bibe saziyeke fermî ku budçeya xwe rasterast ji Bexdayê bigire û hêzên xwe yên parastinê YBŞ-YJŞ û Asayîşa Êzîdxanê) di nava sîstema parastina Iraqê de wekî yekîneyên parastina herêmî bide naskirin. Lê belê, pirsgirêka sereke ne di nivîsandina qanûnê de, lê di pêkanîna wê de ye. Hikûmeta Iraqê heta niha ji bo pêkanîna xala 125’an qanûneke taybet a rêziknameyê dernexistiye. Ev valahiya qanûnî dibe sedem ku daxwazên Şengalê wekî derketina ji qanûnê an parçekirina welat werin nîşandan. Ji bo ku xweseriya Şengalê mîsoger bibe, pêwîst e ev xal ji çarçoveyeke giştî derkeve û bibe qanûneke taybet a Şengalê ku tê de sînorên desthilatdariya rêveberiya xweser û pêwendiya wê ya bi navendê re bi zelalî were diyarkirin.

DI NAVBERA NAKOKIYÊN HEWLÊR Û BEXDAYÊ DE ŞENGAL

Pêkanîna xala 125’an û mîsogerkirina xweseriya Şengalê tenê bi hiqûqa navxweyî ya Iraqê ve ne girêdayî ye, lê di heman demê de ketiye bin bandora nakokiyên jeopolîtîk ên herêmî. Astengiya herî mezin a li pêşiya vê xweseriyê, helwesta dewletên cîran û bi taybetî ya Tirkiyeyê ye. Enqere, pergala Rêveberiya Xweser a Şengalê wekî metirsiyek li ser ewlehiya xwe ya neteweyî pênase dike û bi hinceta hebûna hêzên ne yasayî, bi berdewamî bi balafirên bêmirov û şer êrişî saziyên rêveberiyê û fermandarên YBŞ’ê dike. Ev êriş ne tenê dibin sedema bêîstîkrariyê, lê di heman demê de peyamekê didin Bexdayê ku eger hûn vê sîstemê nas bikin, em ê destwerdanê bikin. Ji aliyê din ve, Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi taybetî PDK xweseriya Şengalê wekî derbeyekê li ser plana xwe ya vegera li herêmên nakok dibîne. Li gorî Hewlêrê, divê Şengal li gorî xala 140’an ya destûrê dîsa vegere ser îdareya herêmê. Ev nakokiya di navbera Hewlêr û Bexdayê de, Şengalê dixe nava rewşeke bendewariyê. Di hundirê Iraqê de jî, hêzên siyasî yên Şîe û Sunne li ser mijara federalîzmê dabeş bûne. Hêzên navendparêz ditirsin ku eger Şengal bibe xwedî statuyeke xweser, ev bibe mînak ji bo herêmên din û bibe sedema parçebûna welat. Ji bo ku ev dorpêç were şikandin, pêwîstî bi dîplomasiyeke xurt a navneteweyî heye ku Şengalê wekî herêmeke taybet a parastî bide naskirin.

JENOSÎD TÊ NASKIRIN, LÊ XWERÊVEBERÎ NAYÊ NASKIRIN

Rola Neteweyên Yekbûyî û saziyên navneteweyî di mijara Şengalê de, heta niha di navbera daxuyaniyên însanî û bêdengiya siyasî de maye. Piştî fermana 2014’an, NY’ê û gelek dewletên Ewropayê qirkirina Êzîdiyan bi fermî nas kirin. Ev naskirina hiqûqî di qada navneteweyî de bingehekî exlaqî da daxwazên Şengalê, lê gava mijar hat ser statuya siyasî, saziyên navneteweyî bêtir tercîh kirin ku li gel hikûmeta navendî bisekinin. Yek ji mînakên berçav ê vê helwestê, piştgiriya UNAMI ji bo Peymana 9'ê Cotmehê bû, ku bêyî vîna gel hatibû îmzekirin. Dîsa jî, saziyên mafên mirovan roleke girîng dilîzin. Heke Şengal wekî Herêmeke Parastî di bin çavdêriya NY’ê de were pênasekirin, ev ê rê li ber êrişên dewletên cîran bigire û bingeha xala 125'an xurtir bike. Dema em li modelên serkeftî yên cîhanê dinêrin, em dibînin ku sîstemên xweser mîna li Swîsre, Tirola Başûr a Îtalyayê û Giravên Aland, ne tenê ji bo parastina nasnameyê, lê ji bo pêşîgirtina li şerên navxweyî wekî dermanekî herî bi bandor hatine bikaranîn. Modela Swîsreyê ku ji kantonan pêk tê, mînaka herî nêz e ku dikare ronahiyê bide daxwazên Şengalê, ku her kantonek xwedî parlamen û dadgehên xwe ye lê di parastina giştî de girêdayî navendê ye.

XWESERÎ: PARASTINA NASNAMEYEKE KEVNAR

Peymana Civakî ya ku di encama kongreyên MXDŞ’ê de hat hûnandin, di esasa xwe de Makezagona Şengalê ye û bi modelên herî pêşketî yên demokrasiya herêmî re hevpar e. Ev peyman li ser sê stûnên sereke hatiye avakirin: Hevserokatî, Ekolojî û Demokrasiya Rasterast. Mîna modela Swîsreyê, Peymana Civakî jî sîstema Meclîsên Gund û Taxan bi kar tîne ku biryar ji dilê civakê ber bi jor ve diçin. Xaleke din a şoreşgerî sîstema Hevserokatiyê ye ku jin êdî ne tenê mexdûr in, lê dibin rêveber û parasvanên civaka xwe. Her wiha, Peymana Civakî wekî modelên federal ên li Elmanyayê, girîngiyeke mezin dide Xweparastinê, ku piştî xiyaneta sala 2014’an bûye hêla sor a Êzîdiyan. Bi kurtasî, Peymana Civakî ya Şengalê hewildanek e ku dixwaze çanda kevnar a Êzîdîtiyê bi pîvanên demokrasiya modern a cîhanî re bigihîne hev. Heke ev peyman bi piştgiriya navneteweyî û bi naskirina fermî ya Bexdayê re bibe qanûnî, Şengal dikare ji herêmeke şer bibe herêmeke aramiyê û bibe pira demokrasiyê di navbera hemû pêkhateyên herêmê de. Serkeftina vê dîplomasiyê bi wê ve girêdayî ye ku meclîsa xweser karibe nîşan bide ku xweserî ne parçekirina welat, lê parastina nasnameyeke kevnar a mirovahiyê ye.