Piştî ku sîstema komelgehan bi salan civaka Êzidî ji axa wan a çiyayî qut kir û wan di zindanên vekirî de bi cih kir, qonaxeke nû destpê kir: helandina civakî û şerê derûnî. Ev pêvajo, hewldana tunekirina fîzîkî û di heman demê de xebateke kûr a "bêvînkirina civakê" bû. Di navbera salên 1990 û 2010’an de, Êzidî ji aliyê derdora xwe ya civakî ve bi awayekî sîstematîk hatin dorpêçkirin. Ev dorpêçkirin, zemîneke wisa amade kir ku Êzidî êdî li hemberî her cure êrîşê bêparastin bûn, hatin rewşeke welê ku êdî bawerî bi hêza xwe jî nedianîn.

Di arşîvên wê demê de tê dîtin ku "şerê propagandaya reş" bûbû amûra sereke. Li gorî raporên analîzê yên ku wê demê li herêmê hatine amadekirin, bi rêya gotarên olî û çandî, Êzidî weke "yên biyanî" yan jî "yên ku divê bên guhertin" dihatin nîşandan. Ev propaganda, bandoreke mezin li ser cîranên Êzidiyan kir. Di belgeyên îstixbaratî yên wê demê de, tê xuyakirin ku çawa xwestine têkiliyên civakî yên dîrokî yên di navbera Êzidiyan û pêkhateyên din de bişkînin. Vê şkandinê, zemînê ku Êzidiyan bi cîranên xwe ve girêdabû, weke "mertala civakî" ji holê rakir.

Di vî warî de, roleke din a girîng jî bêbandorkirina rêberên ruhanî û rûspiyan bû. Sîstema ku di van komelgehan de hatibû avakirin, hewl da ku rêberên Êzidiyan bixe bin kontrola xwe yan jî wan bêîrade bike. Dema ku rêberên civakê hatin bêbandorkirin, Êzidî di nav civakê de bê serî man. Civaka ku bê serî dimîne, mîna mirovekî ku vîna xwe ya biryardanê hatiye şikandine. Di navbera salên 2003 û 2010’an de, em dibînin ku hewldanên parçekirina yekitiya Êzidiyan bi awayekî fermî hatine meşandin. Her hewldaneke yekitiyê, di arşîvên saziyên ewlehiyê de weke metirsiyeke li ser ewlehiyê dihat pênasekirin û bi vî rengî hedef dihat girtin.

Di vê qonaxê de, aboriya Êzidiyan jî bêçare hat hiştin. Ew keda ku berê bi berhemên çiyê çêdibû, niha bi temamî hatibû qutkirin. Di sala 2005’an de, raporek hatibû amadekirin ku tê de behsa kêmbûna çavkaniyên debara jiyana li komelgehên Şengalê dihat kirin. Lê dewletê li şûna ku vê aboriyê xurt bike, bi rêya "kartên xurekê" (Bitaqa el-Temwîniyya) mirov bêtir girêdayî xwe kirin. Ev girêdayîbûn, di rastiyê de curekî şerê aborî bû. Mirovên ku bi xwe nikarin hilberînê bikin, mirovên ku nikarin li ser axa xwe ya dîrokî bijîn, mirovên ku debara wan di destê yê din de ye, di warê parastinê de jî qels in.

Her wiha, sîstema nasnameyê jî di vê pêvajoyê de bi awayekî sîstematîk hat bikaranîn. Di sala 2004’an de, di çarçoveya serjimariya neteweyî de, hewldanên ku nasnameya Êzidiyan weke "Ereb" bê tomarkirin, berdewam kir. Ev, şerekî derûnî yê mezin li ser nasnameya Êzidî bû. Êzidiyan ne tenê axa xwe, di heman demê de navê xwe, nasnameya xwe û hebûna xwe di nava wê pergalê de winda kirin. Ev windakirina nasnameyê, di hundirê civakê de bû sedema kûrbûna nakokiyên navxweyî. Civaka ku di nav xwe de li ser nasnameya xwe bi nakok be, civaka ku di nav xwe de parçebûyî be, çawa dikare li hemberî metirsiyan bisekine?

Di van salan de, Êzidî bi her awayî bêhêz hatin hiştin. Komelgehên ku bi destê Baasê hatibûn avakirin, di nava salên 2000’an de bûn qadên bêçaretiyê. Di belgeyên wê demê de, tê dîtin ku rêjeya bêkariyê li komelgehan di ser %70’ê re ye. Ev rêje, encama wê qutkirina ji çiyê ye ku me di beşa berê de behs kiribû. Gava tu mirov ji kok, ked û vîna wî/ê dûr bikî, tu êdî mirovê ku li dijî her cûre zoriyê bêdeng dimîne diafirînî. Ev bêdengiya ku bi salan di nava van komelgehan de dihat çandin, di rastiyê de zemînê bêdengiya li hemberî êrîşên mezin bû.

Ew salên 1990-2010’an, salên hilweşandina vîna civakî bûn. Êzidiyan di van salan de ji bo vegera ser axa xwe ya rastîn (çiyayên xwe) ket nava hewldanan, lê bi astengiyên îdarî re rû bi rû man. Her carê ku Êzidiyan xwestin vegerin ser gundên xwe yên kevin, bi hincetên ewlehiyê ev daxwazên wan hatin redkirin. Di arşîvên rêveberiya herêmî ya wê demê de, bi dehan biryarnameyên ku dibêjin "vegera gundên çiyayî qedexe ye" hene. Vê qedexeyê di rastiyê de Êzidî di nava wan zindanan (komelgehan) de heps kiribû. Wan nedihiştin ku Êzidî vegerin ser mertala xwe ya xwezayî ango çiya.

Di dawiyê de, em dikarin bibêjin ku ev pêvajoya helandinê ya ku di van 20 salan de bi awayekî sîstematîk hat meşandin, zemînê dawî ya bêparastinê bû. Êzidî di nava wan komelgehan de, bêyî ku bizanin, bêçek hatibûn hiştin û vîna wan hatibû tunekirin. Hemû mekanîzmayên parastina civakî yên ku bi hezaran salan wan parastibûn, yek bi yek hatibûn qutkirin. Ew cîranên ku berê bi wan re dijiyan, niha bi gotarên kînê hatibûn guhertin. Ew aboriya ku berê xweser bû, niha bi kartên xurekê ve hatibû girêdan. Ew rêberên ku berê civakê diparastin, niha hatibûn bêbandorkirin. Û ev hemû, di nava bêdengiya cîhanê de pêk hat.

Di navbera salên 1990-2010’an de, civaka Êzidî di nava van hemû zextan de, hewl da ku hebûna xwe biparêze. Lê zemînê ku hatibû avakirin, ewqas xurt bû ku hema hema tu rêyeke din ji wan re nehiştibû. Ev, çîroka wê civakê ye ku bi destê polîtîkayên dûr û dirêj, bi destê zextên îdarî û bi destê hilweşandina derûnî, hatibû hiştin ku li ber dîwarên zindana xwe bimîne.