Di pêvajoya avakirina zemînê bêparastinê de, yek ji stûnên herî girîng bêstatûbûn bû. Civaka Êzidî, di nava pergala qanûnî û îdarî ya Iraqê de, her tim weke pêkhateyeke ku nabe xwedî hêz hat dîtin. Ev ne rewşeke xwezayî bû; ev bi rêya yasayan, biryarnameyên îdarî û rêgezên rêveberiyê yên ku bi dehan salan hatin ferzkirin, hat afirandin. Em dibînin ku ji salên 1990’an heta 2005’an sîstema qanûnî ya Iraqê Êzidî di nava statuyeke "bêgihîştinê" de hiştine.

Di arşîvên rêveberiya herêmî de, belgeyên ku behsa kêmasiya statuya îdarî ya Şengalê dikin, pir in. Mînak, di sala 1996’an de, li gorî biryarnameyeke navendî, Şengal ji hêla îdarî ve bi herêmên ku di bin kontrola tund a navendê de bûn ve hat girêdan. Vê girêdanbûnê, Êzidî ji her cûre mafên parastinê û xweseriya îdarî dûr xist. Li gorî qanûnên wê demê, civakên ku statuya wan tune be, nikarin hêzên xwe yên parastinê ava bikin, nikarin xwedî li axa xwe derkevin û herî girîng jî, nikarin di biryarên ewlehiyê yên ku rasterast bandorê li ser wan dikin de, bibin xwedî mafê gotinê.

Di nava van salan de, belgeyên ku derketine holê nîşan didin ku Êzidî di hemû serjimariyên fermî de weke hêzeke siyasî nehatine naskirin. Ev, di warê siyasî de weke bêbandorkirina vîna kolektîf tê binavkirin. Mirovên ku statuya wan di qanûnê de neyê naskirin, di pratîkê de dibin "mirovên bêmaf". Ev bêmafbûn, zemîneke ewle ji her cûre êrîşkariyê re ava kir. Çima? Ji ber ku cîhan û hêzên derve, dema ku êrîşek pêk were, dibêjin, "ev herêm di bin statuyeke zelal de nîne", û bi vî rengî berpirsyariya parastinê ji ser xwe diavêjin.

Di navbera salên 2003 û 2007’an de, hewldanên ku Şengalê bixin bin statuya taybet yan jî statuyeke ku mafên Êzidiyan biparêze, her tim ji aliyê desthilatdarên navendî ve hatin redkirin. Di arşîvên meclîsa îdariya Şengalê ya wê demê de, em dibînin ku bi dehan daxwaznameyên rûspiyên Êzidî yên ji bo parastina taybet hatine şandin, lê hemû bi bersiva "li gorî qanûnên heyî ev ne pêkan e" hatine pûçkirin. Ev bersiv, di rastiyê de darbeyeke qanûnî bû li ser vîna parastinê. Dewletê digot: "Hûn nikarin xwe biparêzin, ji ber ku qanûn destûrê nade."

Ev rewşa bêstatûbûnê, Êzidiyan di nava sîstemeke çawdêriya bêdesthilat de hişt. Ew ne xwedî hêzeke leşkerî ya fermî bûn, ne jî xwedî mafê avakirina hêzeke xweser bûn. Ev rewşa di navberê de mayînê, ji bo êrîşkarên radîkal bû derfetek. Wan dizanî ku eger êrîş bikin, tu hêzeke fermî ya ku bersivê bide, li wir nîne. Belgeyên ku di sala 2009’an de derbarê rewşa ewlehiyê ya Şengalê hatine nivîsandin, bi eşkereyî dibêjin: "Kêmasiya hebûna hêzeke çekdar a ku ji aliyê qanûnî ve bê naskirin, Şengalê dike qadeke vekirî ya êrîşan."

Weke din, ev bêstatûbûn di warê aborî de jî xwe nîşan dida. Ji ber ku statuya wan tunebû, ti budçeyeke taybet ji bo pêşxistina aboriya wan (ji bilî kartên xurekê yên kêm) nehatibû veqetandin. Di sala 2005’an de, di raporeke plansaziya aborî de hatiye nivîsandin ku "ji ber nebûna statuya îdarî, projeyên avdanê û çandiniyê li Şengalê nikarin bên pêkanîn." Ev, bi awayekî zanebûn xizan hiştina civakê bû. Civaka xizan, civaka bêstatû, civaka bêparastin; vê sêgoşeyê zemînê fermanê bi awayekî bêkêmasî ava kir.

Di vê pêvajoyê de, em dibînin ku Êzidî ne tenê di warê fîzîkî de, di warê qanûnî de jî hatibûn hepskirin. Her qanûnek, her biryarnameyek û her astengiyeke îdarî ya ku di navbera salên 1990-2010’an de hat derxistin, parçeyekî vê zemînê bû. Wan nehiştin ku Êzidî bibin xwedî statu, ji ber ku wan dizanî; civaka ku xwedî statu be, xwedî vîn e; civaka ku xwedî vîn be, nikare bê teslîmgirtin.

Ev beşa dîroka me, çîroka wê civakê ye ku di nava qanûnên bêbext de bêmaf hatibû hiştin. Ew statuya ku ji wan hatibû dizîn, di rastiyê de mafê parastina jiyanê bû. Gava ku tu statuya civakekê jê distînî, tu di rastiyê de dibêjî: "Hûn ne xwedî maf in ku li ser vê axê bijîn." Ev, zemînê herî xedar a fermanê bû; zemînê ku bi destê pênûs û mohrkirinên fermî, jiyana bi hezaran mirovan kir hedef.